Arteak, besteak beste, «adierazteko eta pentsatzeko modu batzuk» ematen dizkio Garikoitz C. Murua (Donostia, 1978) margolariari. GKo proiektuko zuzendari artistikoa da sorreratik, eta berriki Ibarrako sarrerara lekualdatu dute lantokia; aurretik, Tolosako Kale Nagusian urte luzez izan dute galeria eta denda funtzioak bete dituen lokala. Oraindik egokitzeaz bukatu gabeko tailerrean zabal aritu da proiektuaz, grafitiaz, ibilbideaz eta, oro har, arteaz.
Zer da GKo?
Proiektu artistiko bat da, eta barruan hainbat arlo ditu: batetik, artearen kudeaketa, zeinak oso lotura estua duen arte urbanoarekin edo kale artearekin; bestetik, grafitia... Eta horrez gain beste bi arlo ere baditugu: bata da gure arropa marka edo esango genukeena; horrekin hasi ginen diru iturri azkar bat izateko, baina ez da gure arlo nagusia.
Eta gero daukaguna da ekintzen edo jardueren atala: erakusketak, tailerrak... Dena, betiere, artearekin, sorkuntzarekin eta esperimentazioarekin lotuta. Hor lantzen dugu margotzea, muralak egitea, serigrafia... Azken hori ikastetxeei, enpresa pribatuei eta antzekoei bideratuta. Labur esateko proiektuak hiru adar moduko ditu: artistikoa, galeria bezala; arropa; eta azkenik, jarduerak.
Eta zu zara arduraduna?
Hiru bazkide gara proiektuan. Besteak nolabait inbertitzaileak dira, eta ni arduratzen naiz dena kudeatzeaz: zuzendari artistikoa naiz, eta proiektuak ere kudeatzen ditut. Tarteka hirurak biltzen gara plangintza errepasatzeko, eta gehienbat helburua da kale artearen munduan leku bat lortzea. Nik egiten dudana da artistikoki planteatzea zein egoeratan gauden eta etorkizunean non kokatu nahi dugun.
Nolakoa da egunerokoa?
Egunerokoan bilera eta telefono dei asko izaten ditugu [barrez]. Batetik, galeriarentzat plangintza bat prestatu eta gauzatzen dugu, adibidez, hurrengo erakusketa 2027rako ari gara prestatzen. Bi urtean behin egiten ditugu erakusketak, eta artista gonbidatzen dugu, finantzatu egiten dugu ekoizpenaren zati bat, eta sortzaileak guretzat propio erakusketa muntatzen du.
Oraintxe euskal kale artistak dira gure lan lerro nagusia; eta helburua da gurekin egiten duten erakusketa mugarri izatea. Jakin nahi dugu zein unetan dauden beraien lanean, bizitzan, hausnarketetan... Esan bezala bi urteko lana izaten da, eta erakusketa iristen denerako hurrengo artista gonbidatzen aritzen naiz.
Nondik dator euskal artista urbanoen erakusketak egiteko interesa?
Jendea ezagutzeko gogotik. Grafitiaren munduan askotariko jendea dago: ingeniariak, ikasleak, banketxeetan lan egiten dutenak... Ermandade moduko bat da. Garai batean nonbaitera joan nahi izanez gero mugimenduaren parte zen hango norbaitekin harremanetan jarri eta etxean hartzen zituen; nor zinen jakin gabe. Oso interesgarria iruditzen zait hori, jendea ezagutzeko modu bat baita. Eta erakusketak ere, hein batean, horren antzeko zerbait dira. Arrisku puntu bat ere asumitzen duzu: esperientzia zoragarriak izan ditugu, baina baita oso txarrak ere. Mota guztietako jendea ezagutzen duzu.
«Kanpora begira baldin bagaude, ahaztu egingo zaigu etxean erratza nola pasatzen den»
Hasieran Txileko jendea ekarri genuen, Argentinakoa, Alemaniakoa, Euskal Herrikoa, Espainiakoa... Denetik. Baina hausnartzen aritu nintzen ea zein ondare utzi nahi dugun, eta gaur egunetik hasita kanpora begira baldin bagaude, ahaztu egingo zaigu etxean erratza nola pasatzen den. Bertatik hasi behar dugu aztertzen jakiteko zein ondare utziko duten euskal artistek.
Beti dira kale artistak edo artista urbanoak.
Kaleko artea lantzea... Arte garaikidea egiten dutenek ere ulertuko dute gizartean zer ari den gertatzen, baina ez dituzu ikusten. Haiekin hitz eginda oso gauza interesgarriak jasotzen dituzu, baina ez dute kalea zapaltzen. Arte urbanoak, berriz, kalea zapaltzen du, eta hor hausnartu behar da zein ondare utziko duen, zein iruditegi sortzen duen.
Eta beste lan lerroetan nolakoa da egunerokoa?
Proiektuak eta jarduerak bezeroen arabera diseinatzen ditugu. Izan daiteke mural bat margotzea ekitaldi zehatz batean, ikastaroak ematea, erakusketak prestatzea... Eskatzen dutenaren arabera.
Eta arroparena, berriz, orain geldirik dago tailerra geldirik egon delako. Urtean hamabost bat diseinu egiten ditugu, eta pixkanaka ateratzen ditugu. Ibilbide bat osatu dugunez, orain «arrakastatsuenen» edizio moduko bat egiten ari gara.
Kamiseta ekoizpenei kapsula deitzen diegu, ez direlako batere handiak izaten. Ez dugu hondakinik sortu nahi, horregatik oso material gutxi erabiltzen dugu; eta sobratzen dena Merkatu Txikira edo beste proiektu batzuetara ematen dugu. Arroparen lerroa ez dugu etengabe ekoizten ari den marka moduan ulertzen, horregatik jartzen dugu arreta berezia ekoizpenean. Prezio justu bat du, orekatua da, eta saiatzen gara arropa gisa balio bat izan dezan.
Zer ematen du lan lerro bakoitzak?
Sortzea ikaragarri gustatzen zait. Arteak adierazteko eta pentsatzeko modu batzuk ematen dizkit. Niretzat artea filosofia da; eta filosofia da hausnarketa bat egitea bizitzaren inguruan, eta nola kokatzen garen gizartean.
Lotuta dago dena. Guri kamiseta batzuk nahi dituztela esaten badigute, saiatuko naiz serigrafia aplikatzen tailer batean, eta bertan erakutsiko dut nola egiten den. Kamiseta da emaitza, baina interesatzen zaidana da jendeak ikastea edo ikustea nola sortzen diren gauzak. Hor uzten duzun hazia batzuei etorkizunean baliagarri izango zaie zerbait sortzeko.
«Badakit margotzen, baina balio handiagoa du inguruarekin elkarlanean eginez gero»
Eta berdin beste lan arloekin?
Muralak egiterakoan ere esperimentatzea gustatzen zait; ez zait gustatzen besterik gabe joatea eta margotzea. Polita da, adibidez, haurrak libre uztea eta nahi dutena margotzea: zer egiteko gai diren ikustea, esperimentatzea... Eta gero amaituko dut nik. Nik badakit margotzen, baina balio handiagoa du inguruarekin elkarlanean eginez gero. Arlo bakoitzarekin saiatzen naiz ikusten zein helburu duen, zer dagoen atzean, zein ekarpen egin daitekeen... Batzuetan oso nekagarria da, baina oso proiektu interesgarriak lortzen dira, eta horrek balio handia ematen dio.
Badago, hortaz, pedagogia lan moduko bat ere.
Oso garrantzitsua da. Estudioaren barruan ariketa asko egin eta asko hausnartu dezaket. Asko jakingo dut, eta maila handia lortuko dut; zertarako, ordea? Zein ekarpen egiten diot gizarteari? Garrantzitsuagoa da nire ustez hausnarketak eta sortzeko prozesuak partekatzea, eta hortik aurrera norberak hausnartzea eta planteamendu berriak sortzea.
Ez badugu banatzeko prozesu hori bultzatzen, zer ematen diogu gizarteari? Erraza litzateke norbera berean ixtea, baina askoz aberasgarriagoa da ematea eta jasotzea. Eta ez pentsa, bakarrik lan egitea asko gustatzen zait, eta ahalegin handia egiten dut jendearekin elkartzeko.
Nola eman zenituen lehen pausoak?
Grafiti munduan 1993an edo 94an hasi nintzen; orduan ez zen oso mugimendu zabala. Garai hartan Gari bezala sinatzen nuen, baina harrapatu egin ninduten eta... Berriz margotzen hasi nintzenean izena aldatu nuen. Tolosara etorri eta izen berri baten bila nenbilen, baina ez nuen topatzen. Hor hasi nintzen GKo hitzekin. Gero galeria jarri genuen martxan, eta letrak hartu eta firma moduko bat bihurtu zen. Pandemia aurreko urteetan, berriz, koadro formalak egiten hasi nintzen, eta nolabait izen artistikoa hartu nuen.
Ez zait gustatzen ezizen bat izatea artistikoki eta, orduan, nire izena da besterik gabe [Garikoitz C. Murua]. Garikoitz da izen euskalduna, eta C. da Cuitláhuac —izen mexikarra—. Biak mantentzea zaila zen, baina C. jartzeak balio zidan; eta Murua, abizena jartzeagatik. Estetikoki polita iruditu zitzaidan. Mexikon, berriz, alderantziz egiten dut:
G. Cuitláhuac Murua. Han ohikoagoa baita.
Eta nola izan zenuen grafitiaren berri?
Institutuan ez nintzen ikasle finenetakoa. Dena gainditzen nuen; baina ez zitzaidan eskola gustatzen. Halako batean irakasle batek grafitiari buruzko bideo bat ekarri zigun, liburu baten fotokopiak... Aitak margotzen zuen aurretik ere, eta ez ninduen erakartzen; baina grafitiak erakarri ninduen.
Ama mexikarra dut, eta joan-etorrian ibiltzen nintzen; baina Mexikon ere ez zegoen mugimendurik. Tolosara bizitzera iritsi nintzenean, 2005 eta 2006 inguruan, hemen kontua mugitzen hasia zen pixka bat. Gogoan dut Trianguloan grafiti topaketa egiten zutela, eta han azaldu eta haiekin ibiltzen hasi nintzen. Izatez, horrela sortu zen lokal bat zabaltzeko eta piezak saltzen hasteko ideia. Guk kanpora begiratzen genuen: garai hartan New Yorken (AEB) Banksy oso indartsu zegoen —eta hemen ez zuen inork ezagutzen—, Europan bazebilen jendea, katalanak oso indartsu zeuden, Madrilen ere mugimendu handia zegoen... Hemen ez zegoen gauza handirik, baina jaialdia pixkanaka indarra hartzen hasi zen.
Eta ez zen hor geratu.
Hasi ginen Espainiako jende potentea ekartzen. Jaialdiak handitzen jarraitu zuen, eta ekarri genuen Europako jendea, Latinoamerikakoa... Baina GKo galeria bezala ez zen bideragarria ekonomikoki, eta krisia iritsi zenean pikutara joan zen. 2013an, berriz, Tolosako Udalak merkataritza biziberritzeko proiektu bat jarri zuen martxan, eta berriro zabaltzera gonbidatu gintuzten. Ez zen, ordea, galeria izango: komertzio bat sortu behar genuen. Eta, orduan, bien arteko nahaste bat egin genuen: sorkuntza espazio bat zen, baina marka bat sortu genuen... Hor hasi ginen GKoko proiektu berriekin, eta eraman gintuen jende berria ezagutzera: moda inguruko jendea, sortzaileak, ilustratzaileak... Beste mundu bat zabaldu zen.
Inflexio puntu bat izan zen?
2020 inguruan konturatu nintzen jada ez zela denda, egiten nuena kudeaketa zela: proiektuak kudeatzea, erakusketak ekoiztea, marka planteamenduak egitea... Konfinamenduaren garaian Madrildik itzultzen ari ginen, hango arte urbano azoka handi batean parte hartu genuelako.
Bada, hango kritikari batek esandakoak eraman ninduen hausnartzera zein ekarpen egiten ari ginen Euskal Herrian, Europan, Latinoamerikan... Eta hortik hasi nintzen begiratzen inguruko artistak zer egiten ari ziren, belaunaldia zertan ari zen.
Hausnarketa, hortaz, barrura zein kanpora begira?
Neure buruari galdegin nion: «Artista bat al naiz?». Ez, ni langilea naiz. Artea egiten dudala esango du katedratiko batek, kritikari batek, edo historiak. Baina ni langile bat naiz: lan egiten dut margotzen.
Estilo abstraktua da; figuratiboa ez dut egiten ez naizelako oso trebea, eta ez zaidalako gustatzen. Eta abstrakzio horretan zer adierazi nahi dudan? Lana. Nire margolanetan lana dago; horregatik diot langilea naizela. Nire pentsamendu politikoa ere hor dago: nola ulertzen dudan gizartea, zein balio duen lanak, merkatuak non kokatzen du artea... Nire kontraesanak eta hausnarketak ditut, eta ulertu nahi dut non kokatzen naizen. Sormen lan bat egiten dut: plastikoa, estetikoa. Eta hor egiten dudana saiatzen naiz lotzen nire bizi filosofiarekin.
Gehiago duzu zeure burua langiletzat, artistatzat baino?
Ez naiz fabrikako langile baten parean jarriko, ez dugulako berdina egiten; baina paralelismo batzuk bilatzen ditut: merkatuaren balioa, eskulanaren balioa, diruaren balioa, espekulazioa...
Gu ez gara enpresa komertzial bat, egiten duguna kudeaketa artistikoa da; eta hor kokatzen ditugu gure erakusketak, proiektu artistikoak edo dena delakoak. Garai batean hasi nintzen kalean nire firma jartzen, jolas edo errebeldia moduko batetik abiatuta. Nahiz eta politikaren inguruan ibili, ez nuen politikara jo, eta gehiago egin nuen kalea bizitzerantz. Gaur egun konturatzen naiz margolaritzara jotzen dudala; ez naiz politikan sartzen, baina hausnarketa politiko eta soziala egiten dut.
Horrek eragiten al du jendea erakartzeko garaian?
Egia da asko gerturatzen direla estetikoki ederra delako; eta beste batzuk interesatzen dira atzean dagoen ikerketa edo hausnarketa horretan. Lan asko egin ditut eta badakit normalean estetikoki zer den erakargarriagoa. Baina hausnartzen dut zergatik den erakargarria ere: zer balioesten den estekikoki, zein balio ditugun gizartean, nora garamatzan...
Orain egiten dudan lana askori gustatzen zaie, baina paraleloki baditut beste hiru karpeta inolako zerikusirik ez duten beste zenbait lanekin. Niretzat balio bera dute. Ez dut pentsatzen alderdi komertzialean, gehiago da ibilbide bat osatzea; eta hor lantzea sormena, ikerketa, hausnarketa...
Helburua ez da, beraz, saltzea.
Margotu bakarrik egin nahiko nuke. Nire filosofiaren oinarrian badut beste ardatz bat, eta abiapuntua da Zenbat lur behar du gizon batek? [Leon Tolstoi] liburua; eta argi daukat gutxi behar dudala bizitzeko.
Eta nire margolanek ematen badidate bizitzeko adina? Aurten hamar urte beteko ditut urtero diru kopuru bat jarduera sozialetara bideratzen. Pentsatzen dut horrekin orekatzen dudala, nolabait, irabazi dudana. Iaz Palestinaren aldeko erakunde batentzat izan zen, aurten guraso elkarte batentzat... Niregana ere jo izan du baten batek eta galdetzen diet: «Benetan behar duzula iruditzen bazaizu: hartu. Baina hurrengoarentzat ez da geratuko hurrengo urtera arte». Hor ere denok izan beharko genuke kontzientzia jakiteko zenbat behar dugun, eta aprobetxatuko dugun edo ez.
Zein dira zure inspirazio iturriak?
Etxean erakutsi zidaten mundua ulertu nahi izanez gero, den-dena begiratu behar dela. Dena. Egunkariak irakurtzen ditut, telesailak ikusi, liburuak irakurri, aldizkariak begiratu... Ez daukat erreferente zehatzik; denok kopiatzen dugu denetik.
Orain mugimendu italiar bat dago kale artista abstraktuena; asko begiratzen dut orain hori, eta badakit hortik jaten dudala. Artearen historiara ere jo izan dut, eta topatu ditut artista asko ez direnak ezagunak. Egunero hutsetik hasten saiatzen naiz, baina etengabe bilduma osatzen. Askotan edukiekin edo mezuekin geratzen naiz, eta ez ditut hainbeste pertsonak hartzen gogoan. Pertsonek ere balio handia dute, jakina; baina handiagoa dute ideiek, edukiek.
Garai batean kalean txoriak marrazten zenituen, eta gerora forma errepikakor bat izan da borobila. Nondik datoz?
Lotuta dago dena. Grafitiak letraz osatuta daude. Grafitigileak idazleak dira, idatzi egiten dutelako; euren izena idazten dutelako. Eta euren izena idazten dute nabarmentzeko, euren burua kokatzeko... Normalean egiten dira letrak, eta ondoren marrazki edo irudi bat, bereizgarri egiteko.
Hasieran idazten nuen Garikoitz, Gari, beste izen batzuk... Eta GKorekin aldaera batzuk egiten ari nintzela, G hizkiari moko bat gehitu eta txori moduko bat irudikatzen hasi nintzen. Grazia egin zidan eta luzatzeko luma batzuk gehitzeari ekin nion. Horrela, txoria gero eta konplexuagoa egiten hasi nintzen, baina errealagoa edo egin beharrean, gero eta luma gehiago egiten nizkion. Azkenean, ordea, ez ziren lumak, txoriaren barruan hasi eta kanpoan hedatzen jarraitzen zuten formak baizik.
Finean, elementu abstraktu bihurtu ziren, eta ohartu nintzen gustatzen zitzaidana zela leku batean hastea eta deskubritzea ea noiz nekatzen nintzen etengabe gauza bera errepikatzeaz. Behin eta berriro egiteari ekin nion, eta behin pareta bat bete nuen. Eta galdera sortzen da: «Zenbat denbora pasa ote du norbaitek hau egiteko?». Horrek eraman ninduen konturatzera denborak ere balioa duela estetikan edo sormenean.
Eta nola iritsi zen borobila?
Forma horrekin eremu bat betetzeko joera hartu nuen, eta probak egiten hasi nintzen: pareta osorik betetzea; bazter bat; triangelu bat; karratu bat... Eta halako batean borobil bat egin eta bete nuen. Asko gustatu zitzaidan, eta errepikatzen hasi nintzen. Eta azkenean, hasieran egiten nuena egitera itzuli naiz: lehen izena errepikatzen nuen lekuz leku, eta orain marrazki hori. Baina, finean, firma bat egitea da.
Borobila, gainera, berezia da: konnotazio magikoa du hainbat kulturatan; ez du amaierarik edo bukaerarik; estetikoki oso ondo funtzionatzen du; ez du hierarkiarik... GKorentzat ere berezia da, bat egiten duelako gure filosofiarekin. Lana mugatzeko modu bat ere bada: borobila egin eta betetzen dudanean, bukatu dudala esan nahi du. Borobil bat baino gehiago egiten hasi nintzen, eta baita marrak marrazten ere.
Mezuren bat islatzen al du?
Galdetu izan didate zer marrazten dudan barruan: hostoak, lumak... Norberak ondoriozta dezake nahi duena. Hor lengoaia eta komunikazioa ari naiz ikertzen. Nire koadernoak hartuz gero, maien kodex bat ematen du. Izatez, ez du ezer esaten, baina ematen du norbaitek propio idatzi duela zerbait.
Nik ez dut esanahi batekin egin; baina zerbait sentiarazten badu —erabat ulertu gabe ere—, badago komunikazio moduko bat. Eta horrek beste hausnarketa batzuk ere sortzen dizkit.
Grafitia askotan lotu da bandalismoarekin. Oraindik gaitzesten dela esango zenuke?
Bai, eta horrela izaten jarraitu behar du. Kontuan hartu behar dugu gizartean jabetza pribatua ulertzen dugunetik, bakoitza berea babesten saiatzen dela. Grafitiak, ordea, hautsi egiten du hori: «Nahi dudana egingo dut, nahi dudan lekuan, izan ditzakeen ondorioekin». Nik jarraitzen dut baimenik gabe margotzen; eta asumitzen ditut izan ditzakeen ondorioak. Norbera jabetzen bada egiten ari denaz, ez dut arazorik ikusten; nahiz eta gizartean ez dagoen ondo ikusita.
Esaten digutenean hau bandalismoa, zikinkeria, gerta daitekeen okerrena dela... Erantzun behar da kalera atera eta begira dezatela zenbat zabor eta hondakin dauden. Garbiketa zerbitzu bat ordaintzen dugu guztiok, eta ez genuke zerbitzurik izan beharko ere, guztiok kontzientzia izango bagenu garbi eta txukun mantentzeko. Gizarte ustez aurreratu eta moderno batean gaude; baina hala izango balitz, ez litzateke zigarro puntarik edo zaborrik egongo lurrean. Gizartean kontraesan batzuk daude, guztiok betetzen ditugunak, baina besteena ikustea da errazena. Dena garbi eta txukun egongo balitz, grafitia deabrutu ahal izango litzateke; baina ez da horrela.
Eta hori beste elementu batzuen inbasioa aipatu gabe, adibidez, publizitatearena. Askotan gomendatzen dudan ariketa da kalera ateratzean arreta jartzea zenbat publizitatez inguratuta gauden jabetzeko. Ikaragarria da. Haiek zergatik dute eskubidea? Ordaindu egin dutelako. Bada, nik ere ordaintzen dut isuna harrapatzen nautenean, beraz, eskubidea dut? Eta hor luza gaitezke eztabaidan.
«Askotan esaten dut ja ez naizela grafitigilea, nahiz eta ezaugarri asko betetzen ditudan»
Gaitzespenak jarraitu behar duela esan duzu.
Grafitiak ilegala izaten jarraitu behar du, grafiti izaten jarraituko badu. Hori betetzen ez badu, ez da grafitia, beste zerbait da. Izatez, horregatik esaten dut askotan ja ez naizela grafitigilea, nahiz eta ezaugarri asko betetzen ditudan.
Kalean ikusi dut pareta bat, eta sekulakoa iruditu zait; baina bururatu zaidana izan da margotzeko baimena emango didatela. Jakina, nahiago dut arazoak saihestu. Jada ez nago gaztea nintzeneko egoera berean.
Askotan erabiltzen da grafitia aldarrikapenak egiteko ere. Horretarako espazio izan behar du?
Horma irudigintza mezu bat helarazteko bitarteko gisa ulertzen dut; eta jendea hezteko zein informatzeko baliabide gisa. Irlandako muralen kasuan, adibidez, oroigarriagoak dira, mezu zehatz bat dute —eta azaltzen ziren irudi armatuak ere—. Antzera ikusten ditut zapatisten horma irudiak ere. Baina aldarrikapen politikoak idazteko paretak erabiltzen direnean...
Uler dezaket, eta nire ustez balio politiko bat du, baina ez dut ikusten gizarte onarpen bat duenik, gure [grafitiaren] egoera berean dagoelako. Jabetza pribatuaren aurka bazaude, uler dezaket hori erasotzea; baina ez duzu erasotzen zure etxeko pareta, besteena erasotzen duzu. Joko horretan galdu egingo duzu, eta mezua hutsaldu egingo da.
Tolosako zezen plazako paretan, adibidez, denek egin dute zerbait: talde politiko guztiek eta baita grafitigileek ere. Hori uler dezaket, nolabait mezuentzako panel bihurtu baita. Baina ondoko eraikinaren paretan pintaketa politiko bat egiten baduzu, zeinak nazkatuta dauden behin eta berriz garbitu beharraz... Ez dauka zentzurik, mezua jendearengana iritsarazi nahi baduzu. Askotan argi jokatzea da kontua. Uler dezagun sistemak nola funtzionatzen duen, eta erabil dezagun hori gure alde.
Adimen artifizialak irauli egin du sortzaileen egoera. Nola bizi duzu?
Nik erabiltzen dut, eta ez dut ordaintzen. Badakit munstro bat elikatzen ari garela, eta ez dakigula zertarako erabiliko duten. Baina ez dakit zergatik harrotzen dituen hautsak horrek, poltsikoan aspalditik ditugunean mugikor batzuk sekulako teknologia dutenak, eta guri buruz ikaragarri informazio pila biltzen dutenak.
Ikaskideen argazkiak editatzen dituztela arroparik gabe ikus ditzaten? Arazo larri bat da, jakina; baina ez adimen artifizialarena, hezkuntzarena baizik. Nola ari gara hezten gazteak? Errua ez da adimen artifizialarena, gizartearena baizik. Beste kontu bat da zenbat ur behar duen funtzionatzeko, zenbat kutsatzen duen... Eta zergatik ez dugu gauza bera egiten mugikor bat edo arropa erosterakoan? Eztabaida beste nonbait kokatu behar da.
Tresna horiek sortzeko erabiltzea oso interesgarria iruditzen zait. Eta zientziaren munduan ere sekulako ekarpenak egin ditzake. Zein norabidetan egiten den da kontua.