Donostiako Arteztu galerian du ikusgai Bizi-Min-Bizi erakusketa Miren Gonzalez Goikoetxea (Tolosa, 1973) margolariak. Hurbileko bati minbizia diagnostikatu ziotenean hasi zuen proiektua, eta egiazko biopsiak mikroskopiotik begiratuta egindako marrazkiak izan ditu abiapuntu. Txikitik handira, horrela margotzea du gustuko; eta halaxe erantzun ditu galderak ere: erakusketa berriari buruzkoetatik hasi eta haren ibilbideari dagozkienetaraino. Jendaurrean ikusgai jarri ditu hamalau olio mihise gainean, beste hamar bat akriliko paperean, eta zirriborroen koadernoak. Ibilbidean ez ezik, elkarrizketan lagun izan du Iker Antia Juaristi galerista.
Zer topatuko du erakusketa ikustera joaten denak?
Arteztu galerian topatuko du Bizi-Min-Bizi proiektuaren azken fasea. Hiru urtez landu dut proiektua, hainbat fasetan banatu dut, eta badu bere istorioa. Guztia hasi zen duela hiru urte oso gertuko pertsona bati minbizia diagnostikatu ziotenean. Hitzak zama ikaragarria du; entzute hutsarekin denak jartzen gara urduri, beldurrak hartuta, eta ez dakigu oso ondo nondik hartu.
Aurretik esku artean nuen proiektua bukatzen ari nintzen, eta gaitza ez zen beste ezertan ezin pentsa geratu nintzen: elkarrizketak entzuten hasi nintzen, informazioa bilatzen, liburuak irakurtzen, irudiak begiratzen... Eta haietako batean irakurri nuen prozesua pasatzen ari den pertsonak gaixotasuna irudikatzen badu, posible dela jarrera aldatzea. Eta ohartu nintzen hori egin nezakeela: irudika nezakeela. Dena dela, nabarmendu nahi dut inongo pretentsiorik gabe egin dudala: ez dut inor sendatuko. Baina neure burua kokatzeko beharrezkoa ikusten nuen; eta hau izan da hor egoteko nire modua: pintura proiektua sortzea, egiten dakidana egitea. Laguntzeko modu bat ere izan da. Eta, izatez, hori zen helburuetako bat: hainbeste tabuz betetako gai batean laguntzea.
Nola gogoratzen duzu hasiera?
Interneten irudiak ikusten nituen, baina halako sakontasuna eskatzen zuen proiektua horrela hastea urruna eta hotza iruditzen zitzaidan; eta bururatu zitzaidan ospitalean has nintekeela. Benetako biopsiak marraztu nahi nituen, mikroskopiotik ikusita. Lehenengo nire gertukoari baimena eskatu, eta baiezkoa esan zidanez, ospitalera sartzea kudeatzen hasi nintzen. Hasieran ez zela posible esan zidaten, baina saiatzen jarraitu nuen.
Olatz Albisua lagunak harremanetan jarri ninduen Adrian Illarramendi anatomopatologoarekin, eta harekin hitz egin ondoren konturatu nintzen egin zitekeela. Hark azaldu zidan anatomia patologikoko departamendua ez dela asepsia berezi bat eskatzen duen toki bat: normal jantzita joan zaitezke, biopsiak daudelako deshidratatuta, formolean sartuta, eta parafina kapa batekin bi kristaltxoren artean bilduta. Proiektua interesgarria iruditu zitzaion, eta hemen lortzen ez banuen bere Madrilgo laborategian egin nezakeela esan zidan.
Eta, azkenean, hemen topatu zenuen aukera.
Batera zein bestera jo eta, azkenean, Manuel Moreno topatu nuen; zeinak proiektu guztian lagundu nauen. Harekin hitz eginda bioi bururatu zitzaigun hilabete bakoitzean minbizi ezberdin bat landu nezakeela. Ordutegi apropos bat topatu genuen beste langileei enbarazurik ez egiteko, eta astelehen arratsaldeetan joaten hasi nintzen.
Nola jarraitu zuen prozesuak?
Bertara joaten nintzen koadernoarekin eta koloretako arkatzekin; ez zen bideragarria mihiseekin eta pinturekin joatea. Mikroskopio batean begiratzen baduzu oso geldirik egon behar duzu enfokatzeko, pixka bat mugituz gero desenfokatu egiten baita; kontzentrazio handiko lana izan da. Begiak bakarrik mugitzen marrazten aritu nintzen, eta hiru bat orduko saioetan hiru edo lau marrazki egiten nituen.
Egia esan oso urduri joan nintzen: nahiko zirraragarria da benetako biopsia bat izatea esku artean. Baina lehen marrazkiak egin ondoren jabetu nintzen posible zela, egin zitekeela. Egin nezakeela. Eta hortik aurrera eroso sentitu naiz lanean. Medikuak azaltzen zidan biopsian zer zen bata, zer bestea, non zegoen lesioa… Eta hori guztia argi izanda, lesioa margotzen saiatu naiz. Prozesu hori urte eta erdikoa edo izan da, eta lehen marrazki horietatik abiatuta egin ditut akrilikoak paper gainean.
Lehen marrazki horiek nahiko figuratiboak izango dira; ia zientifikoak esan liteke. Mihiseek, berriz, zenbat dute interpretaziotik?
Lehen faseko marrazki horiek fidelagoak dira. Jakina, nire bizipena ere hor dago, eta beste norbaitek beste nolabait margotuko luke; baina ilustrazioak dira ia. Marrazki horietan gorde dut azaltzen zena. Pintzelarekin, berriz, beti jotzen duzu beste norabait.
Erakusketa honetan, ordea, beste emaitza batzuk erakusten ditut. Olioa da mihise gainean; prozesua luzeagoa da, eta askotan koadroak berak hartzen du bide propioa. Kontrolatu dezakezu, baina… Lortu nahi duzunak bere ibilbidea hartzen du. Baditut marka batzuk identifikatzeko zein minbizi klase den, baina askoz ere libreagoa da. Eta batzuetan —ia guztietan— esango nuke ia ilustrazioa dena tapatu egin dela; azpian dagoena beste istorio bat dela.
Irudikatzeaz harago, zer transmititzen saiatu zara?
Ez naiz emaitzaren bila abiatzen, ez dut horretan pentsatzen; gai bat aukeratu eta sakondu egiten dut. [Pentsakor, margolanei begira egiten du hitz] Nire margotzeko sena jarraitu dut; oso koloretsua da, eta estilo bat du. Kasu honetan fluidoak landu ditut, gardentasuna... Eta bere kasa ateratzen utzi dut.
Ez dakit irudikatzen duen edo ez, baina abiapuntuak honaino ekarri nau. Badago kontraste bat izugarria denaren eta ederra denaren artean. Elkarrizketa interesgarria da hori ere. Nondik datorren jakin duenean atzera egin du jende askok; baina asko ohitu ere egin dira. Nolabaiteko prozesu bat eragiten du ikuslearengan; eta oso interesgarria da hori. Arbuioa ere eragin du: «Nola egingo duzu ba hau? Nola okurritu zaizu? Zeinen itsusia!». Hainbatek hasieran hori esanda ere, iritzia aldatu dute; eta bada oraindik ikusi ere egin nahi ez duenik. Baina hau egin behar nuen, eta egin dut.
Gustura zaude emaitzarekin?
Bai, gustura nago. Agian antzemango da nik margotu ditudala, baina ezberdinak ere badira hein batean. Minbiziak zeluletan bezala, hemen ere kaosa sortzen da.
Iker Antia Juaristi: Muntatuta dagoenetik izan dira ikusle batzuk. Zoragarria iruditu zaie denei. Izan da jatorria ezagutzean atzera egin duenik ere: «Zoragarria da erakusketa, baina kendu izen horiek mesedez». Harreman zuzen hori ez du ikusi nahi jendeak.
Nik prozesua kanpotik ikusi dut, hasiera-hasieratik, eta... neronek ere pentsatzen nuen erakusteko oso gogorra zela; baina nola planteatu duen ikusita ikaragarria iruditu zitzaidan. Oso-oso bide positibotik bideratu du. Hasieratik proposatu nion hemen egitea erakusketa.
Izatez, sekulako lana egin du: lehenengo jo du ikuspegi zientifiko eta arrazionaletik; eta margotzen hasi denean, hor sartu da Miren. Sentimendu eta erlazio guztiak lotu ditu arrazionaltasunetik abiatuta, eta presente dago artistaren izaera. Izatez, esango nuke pixkanaka gero eta Miren gehiago azaltzen dela. Prozesuan bertan hurrengo fase edo serie baterako joera nabari da, naturalki.
Ikusleak erakusketatik zer eramatea nahiko zenuke?
Artearen eta zientziaren arteko lotura oso inportantea da. Ikusiko dugu nola hartzen duen osasungintzatik edo ospitaleetatik datorren jendeak; eta baita ospitalearekin lotura ez duen publikoak ere. Ezberdin aterako dira.
Adibidez, medikuntzaren ingurukoek freskotasun pixka bat eramango dutelakoan nago; edo, behintzat, beste ikuspegi bat. Prozesuan errespetu eta jakin-min handiz hartu naute; zerbait berria izan da haientzat ere. Ospitalean uste dut freskotasun eta mugimendu bat sortu zela, eta interesatu zait hori ikertzea: zein lan egiten den zientziatik artera.
Emozio aldetik indartsua da; eta, hortik aurrera, norberaren arabera aldatuko da, ziur. Nik neurea eman dut, eta eztabaida interesgarriak ere sor daitezkeela iruditzen zait. Hitz egiteko aitzakia emango du, eta hori nahikoa dut pozik egoteko.
Ibilbide hasierako piezetatik hona nolako garapena sumatzen duzu?
Neure buruarengan iruditzen zait lan hau mugarria dela; oso garrantzitsua da niretzat. Aurretik egin izan ditut lanak helburu zehatzago batekin; adibidez, Joseba Apaolaza eta biok Saharara joan ginenean SOS Sahara proiektuaren barruan... Helburu zehatzago bat izate horrek beste puntu bat ere ematen dio. Honek, berriz... Psikologiaren mundua asko gustatzen zait: emozioen mundua, harremanak, pentsamenduak... Iruditzen zait asko betetzen nauela horrek artista bezala.
Eta margotzeko garaian sumatzen duzu aldaketarik?
Urteak pasa ahala, ibilbidearekin beti zerbait berria egin nahi duzu. Zerbait deskubritu ez, ia ez delako posible; baina erronkak jartzen dituzu: gardentasuna, adibidez, ez nuen oso landuta. Beste konbinazio batzuk bilatzea erronka izan da niretzat —oso positiboa, gainera—; eta piktorikoki uste dut aurrera egin dudala.
Antia: Zugasti bezalako artista nagusiek esaten zidaten egunerokoan ez dela nabaritzen, baina atzera begiratzean... Orduan jabetzen zarela aldaketez. Hazten doan umea bezalakoa da: etxean uneoro ikusten baduzu ez duzu nabaritzen, baina hilabetez ikusi ez duen batek berehala esaten du: «Zenbat hazi den!». Bada, horrelaxe gertatzen da.
Zein dira zure inspirazio iturriak?
Beti interesatu zait asko txikitik handira egitea: makro-mikro jolas hori. Ia beti margotu dut horrela: zati txikiak handitzen. Beti izan dut joera hori, eta oraingo honetan pentsa zein unibertsotan sartu naizen: mikroskopio batetik begiratzen duzu halako lagin txiki bat eta… unibertso bat dago hor.
Horrez gain, ibilbidean inspirazio iturri asko izan ditut; bizitzan egokitu zaizkidan gertaerek gidatu naute. Egin nuen proiektu bat Jabier Muguruzaren musikarekin: ezagutu nuen, egiten zuen musika gustatu zitzaidan eta bere musikarekin proiektua egitea erabaki nuen. Antzera etorri zen Saharakoa ere: sahararren arazoa izan zen abiapuntu; lurralde okupatuetan egon ginen zer gertatzen zen ikusteko eta gero hemen erakusteko.
Eta biak ere uztartu izan dituzu: bidaiatzean xehetasunetatik abiatuta margotzea.
Asko gustatzen zait naturako gauzak lantzea: sustraiak, frutak… Duela urte batzuk beka bat izan nuen eta lau bidaia handi egin nituen. Argentinan adibidez, errotuladoreekin orain bezala aritu nintzen: oharrak hartu eta, gerora, garapen bat egin. India, Thailandia, Argentina eta Brasil egin nituen; horiek izan dira potenteenak.
Proiektu bakoitzak eraman nau leku batera. Gustatzen zait proiektuetan denbora inbertitzea, mamitzea, prestatzea, lantzea, bukatzea... Hemen erakutsi nuen azkena hamar urtez landu nuen: BER izena zuen, eta psikologiatik zetorren. Ez zait gustatzen koadro solteak egitea. Gaizki ateratzen zait edo, behintzat, ez dut gustura bukatzen. Asko sakondu behar dut seguru egoteko, beste prestaketa bat behar dut. Hau da nire lan egiteko modua: gelditzea, eta emaitza lortzea serie baten bidez.
Ba al duzu erreferenterik?
Bi Luis gustatzen zaizkit: Luis Gordillo eta Luis Candaudap. Horiek dira niretzat esanguratsuenak. Uste dut nik bezala egiten dutela lan: bozeto prozesu luzeak egiten dituzte.
Nola definituko zenuke zure margolaritza?
Aurreko batean Santi Eraso Artelekuko zuzendari izandakoak esan zidan beti margotzen dudala [abarrotatuta] gainezka egiteraino; den-dena betetzen dudala. Begi bistakoa da, eta ez naiz jabetu berak esan arte. Ibilbidean errepikatzen den zerbait da: koadro guztiak daude gainezka; oso kargatuta. Badira artista batzuk arnasteko leku asko uzten dutenak; nik, berriz, nahigabe dena betetzen dut.
Gero, emaitza abstraktua da beti, baina gehienetan existitzen den zerbaitengandik hasten da. Mikro-makro jolas hori erakusten du.
Antia: Nolabait osatzeagatik aipatuko nuke oso barrokoa dela. Koloreari dagokionez, fauvismotik badu, eta postinpresionismoaren ezaugarriak ere baditu. Koadroak ikusten dituzu urrutitik eta oso zehatzak ematen dute, baina gerturatu eta ez dago pintzelkada bakar bat behartuta; denak dira oso askeak.
Eta niri, batez ere, nola lan egiten duen gustatzen zait: denbora hartzen du. Hasieratik prozesu edo metodologia zehatz bat jarraitzen du: bildu informazioa, landu bozetoak, horietatik zer atera... Eraldaketa prozesu mardul bat lantzen du; eta proiektu guztietan errepikatzen den zerbait da.
Ez dela, alegia, zoriaren emaitza.
Askotan entzuten dugu ‘artisten lana’ gaitzespen tonuz. Oso serio hartzen dut lana; eta, gainera, behar dudalako egiten dut. Esan gabe doa sekulako zortea daukadala proiektua bukatu eta hemen erakusteko aukera dudalako; hori ez da ohikoena. Askotan proiektua bukatu eta ezin erakutsi geratzen zara. Niretzat sekulakoa da [proiektu] hau Ikerren [Antia] galerian erakutsi ahal izatea; eta are gehiago, emozioa oraindik zintzurrean daukadanean. Bi urte barru beste nonbait egongo naiz, baina oraintxe emozioak bizi-bizi ditut.
Antia: Beste gauza polit bat da lehen begi kolpean erakusketa abstraktu bat ematen duela; baina denetan dago abiapuntu figuratibo hori. Makro-mikro horrek asko laguntzen du abstrakzioa kokatzen. Izatez, figuratiboa da, baina, era berean, tarteko muga fin horretan geratzen da.
Gonzalez: Emaitza figuratiboa ez zait interesatzen; bai, ordea, figuratibotik hastea, gero zerbait berria egiteko. Horrek erakartzen nau. Jakina ez dugula ezer berria deskubritzen, baina zerbait berria sortze hori, existitzen ez den zerbait berria sortzea... Asko interesatzen zait. Eta beti erakarri nau emaitza abstraktuak.
Prozesu honetan nabaritu al duzu alderik estiloari dagokionez?
Kolorearekin badago berezitasun bat: biopsiak ez badituzu tindatzen, ez da ezer ikusten. Medikuek tinta txertatzen dute ikusteko zer pasatzen den, eta tonu asko dira moreak, lilak... Normalean ez ditut kolore horiek erabiltzen, baina koadernoan ere ikusten da zirriborro asko direla kolore horietan.
Tinta moduko horietako batek eosina du izena. Badaude beste batzuk ere, adibidez, CD34, leuzemiako koadroetan daukadana; horrek lesioa marroiz margotzen du, eta zelula osasuntsuak urdinez uzten ditu. Tinta horiek baldintzatu dute koadroen kolorea: ia guztietan ikusten da zerbait morea, eta nik normalean ez dut erabiltzen. Erronka pertsonal bat izan da kolore horrekin lan egitea.
Margotzean, oro har, zer da gogorrena iruditzen zaizuna?
Niretzat erronka zailena beti da lana aurkeztea: egin dudana azaltzeko hitzak topatzea. Pentsa, hiru urtetako lanaren ondoren, azaldu egin behar duzu lanketa zein izan den. Ez da batere erraza hitzez azaltzea prozesua nolakoa izan den, zer sentitu dudan, lanketa nolakoa izan den…
Eta kaleratzea ere da erronka bat da: publikoak ikustea, jendearekin topo egitea. Nahi izaten dut, baina, aldi berean, beldurra ematen du. Oso bakartia da gure lana, eta zure kabuz hainbeste denboran landutako zerbait bat-batean jendeak ikusi egingo du.
Eta, kontrara, errazena?
Estudioan egotea da errazena niretzat. Estudioa niretzat ez da lanerako leku bat soilik, bizitzeko leku bat baizik. Oso garrantzitsua da, eta olioak bere denbora behar du. Badira koadroei begira bakarrik egoten zaren egunak, zer egin duzun hausnartzen duzunak, koadroak ikusi ere egiten ez ditugun egunak...
Batzuetan lana egin eta sekulakoa dela iruditzen zaizu; eta beste batzuetan, berriz… Batzuetan geldirik utzita ere badirudi aldatu egiten dela; jakina, aldatu da nola ikusten duzun. Eta hori denborak ematen dizu. Batzuetan hilabete osoa behar izaten dut begiratzeko eta ohartzeko bukatu dudan edo ez.
Zein tamainatan moldatzen zara erosoen?
Txikietatik hasten naiz beti, azkenean, gutxiago arriskatzen duzulako; probak egin eta seguruago zaudenean jotzen duzu formatu handiagoetara. Erakusketako bat Irungo lehiaketa batera aurkeztu nuen, eta epaimahaiaren sari berezia jaso zuen. Horrek ere eman du bilduma pixka bat ezagutzera.
Askotan esaten dut ez dudala margotuko handian; garestiagoa izaten da, mugitzeko eta jartzeko zailagoa... Baina azkenean beti jotzen dut handira. Handia sekulakoa da: gozagarria da. Beti margotuko nuke horrela. Gero gordetzeko lekua izan behar duzu, mugitzeko aukera... Baina, zalantzarik gabe, handiak duen potentzia, ikusten duenarentzat ere... Sekulakoa da.
Antia: Koadro handietara prozesuaren bukaeran iristen dira artistak, eta obran oso barneratuta egoten dira. Ez dakit onenak diren, baina beti izaten dute beste ukitu bat. Gaur egun ez dira batere komertzialak; jendeak ez du tokirik jartzeko, baina... Beti eskatzen diet halakoren bat. Hemen aukera daukagu zintzilikatzeko, eta erakusketari beste presentzia bat ematen diote. Gustatzen zait txikitik handirainoko lana erakustea; betiere, artistak proiektuan sar baldin baditzake. Egia da, ordea, saltzeko zailak direla.
«Ez dut pentsatzen alderdi komertzialean; eta esango nuke ez dela inoiz pentsatu behar»
Gonzalez: Nik ez dut pentsatzen alderdi komertzialean; eta esango nuke ez dela inoiz pentsatu behar. Artistak bere egia kontatu behar du; eta bere egiatik egiten da bidea. Izatez, askotan ondo ateratzen da norberaren egia kontatzea. Garrantzitsuena norbera gustura geratzea da; besteen esanen arabera margotzea... Ikerrek, adibidez, ez dit inoiz eskatu; eta badakit ez didala eskatuko.
Antia: Zeure buruarengan sinistu behar duzu, eta horri eman garrantzia. Hori da jarraitzeko bermea. Pentsa hogei urte pasatzen dituzula margotzen, besteek eskatzen dutenaren arabera; eta atzera begiratzean jabetzea hori dena ez dela 'zurea'. Ez da posible. Norberak bere bidea jarraitu behar du.
Sortzea ogibide bihurtzeak baldintzatzen al du sormen prozesua?
Noski baldintzatzen duela, baina denbora gutxiago izaten duzulako. Askotan hitz egin dut Ikerrekin oreka bilatu behar dela diru iturriaren eta proiektuaren artean. Ziurtatu behar duzu zerbait bizitzeko; nik, adibidez, klaseak ematen ditut. Baina beti aritzen naiz energia neurtzen horretan asko ez joateko. Diru iturrira gehiegi joz gero, akabo, bukatu egiten zait energia. Oreka non jarri asmatu behar da.
Zerk bultzatu zintuen margolari izatera?
Oso gaztetatik esaten nuen lan ezberdin bat nahi nuela. Zertan aritu nahi nuen erabaki bitartean, hizkuntzak ikasi nituen: Suitzara joan nintzen frantsesa ikastera, Londresera ingelesa ikastera… Eta, hain zuzen, Londresen hasi nintzen ikastaro batzuk egiten; beraz, esan liteke han hasi nintzela margotzen. Karrera egiteko, ordea, itzultzea erabaki nuen, eta Cuencan pasatu nituen bi urte. Gero Bilbora lekualdatu nintzen, eta doktoretza egin nuen bertan. Hortik abiatuta etenik gabeko ibilbide bat izan da: BilbaoArte, Arteleku…
Zer da zuretzat margotzea?
Nire bizitzaren zati oso garrantzitsu bat da; eta horren inguruan eraiki dut guztia. Pentsatzen dut beste zerbait egingo nukeela, baina egia esan ez dakit zer.
Bat-batekotasunaren eta estimuluaren garaian, geldia eta egonkorra da pintura. Zer eskaintzen dute koadroek?
Neure buruarengandik abiatuta, niretzat sekulakoa da. Erritmo geldo honek pentsatzen uzten dit. Uste dut arteak aukera ematen duela gelditzeko eta pentsatzeko. Emaitza plastiko bat bada ere, hausnarketak eta galderak egunero planteatzen ditut.
Izugarrizko zortea dut egunero pentsatu dezakedalako interesatzen zaizkidan gauzetan. Eta niri ez ezik, arteak gizarteari ere pentsatzeko eta hausnartzeko aukera ematen dio. Erakusketa ikustera etortzen direnek ere aukera izango dute pentsatzeko tartea eta denbora izateko.
Adimen artifizialak ezbaian jarri du sorkuntza lana. Nola bizi duzu egoera?
Niri ez dit hainbeste eragiten, erritmo bera jarraitzen dudalako. Norbaitek egin nahi baditu nire antzeko marrazkiak tresna hori erabilita... Baina nirea beste mundu bat da; nik egiteak ematen dio balioa. Prozesuak du balioa; ibilbideak; nire bizitzak. Neronek ez dut erabiltzen —oso gutxi dakit—, eta oraingoz ez nau batere erakartzen. Beste prozesu mota batzuk interesatzen zaizkit.
Motzean
Ordezkatzen zaituen kolore bat? Sagar-berdea eta Prusiako urdina.
Gaur egungo margolari bat? Mikel Barcelo eta Luis Gordillo.
Eta historiko bat? Matisse.
Erreferente bat? Pepe Mujica.
Margolaritza estilo bat? Abstraktua.
Erlaxatzeko leku bat? Nire estudioa; besaulkia.
Margotzen duzunean zerk ezin du falta? Musikak.
Margolaria izango ez bazina? Ez dakit zer egingo nukeen. [Une batez isilik] Psikologoa edo terapeuta.