«Oso gustura nago idazten ari naizen musikarekin»

Musika Garaikidea Sortzeko Masterraren lehen ikasturtea amaitu berri du Jon Esnaola Agirre (Tolosa, 2000) musikagileak Donostiako Musikene goi mailako musika ikastegian. Masterrak ez omen dio lan handirik eman aurten, baina lanpetuta dabil: «Obra asko ditut idazteko, eta beti bat bukatu orduko hasten naiz hurrengoarekin». Duela gutxira arte, artea eta natura zituen inspirazio-iturri eta obrarako gaiak; orain, ordea, ahotsean topatu du soinu imajinaezinak sortzeko bidea. Iaz, Kataluniako Musikari Gazteen Federazioaren diru laguntza jaso zuen argitaratu gabeko bi obra sortzeko; abuztuan, berriz, Ravel Jaialdiko konposizio jardunaldietan parte hartuko du.

25 urte besterik ez, eta dagoeneko zenbat ordu sartu ote dituzun gela honetan...

Ez dut jakin nahi. 06:30ean esnatzen naiz, eta 07:00etarako mahaian nago, idazten. 12:30ean amaitzen dut, tartean, ordu erdiko atsedenaldia eginda. Bazkaldu ondoren, ordu erdiz egoten naiz idazten, eta ideia asko izanez gero, ordubetez edo. Ondoren, dena prest uzten dut hurrengo egunean idazten jarraitzeko.

Oso diziplinatua zara, beraz.

Bai. Sorkuntzak lotura handia du diziplinarekin. Pablo Picassok zioen moduan, lanean ari zaren bitartean izan behar dituzu ideiak, inspirazioari itxaron beharrik gabe. Nire kasuan, oso ondo funtzionatzen du. Musikariak beti izan gara diziplina handiko pertsonak; nik, behintzat, txikitatik jaso izan dut, batez ere irakasleengandik. Perkusioa ikasteak eman zidan diziplinatua izateko oinarria, eta hori aplikatu dut gero konposizioan.

Tolosar askoren bizitzak daude, modu batera edo bestera, musikari lotuta, batez ere, inauterien eraginagatik. Zure kasuan, familiatik datorkizu zaletasuna, ezta?

Bai. Aitona Paotxa Incansables txarangako sortzaile eta tronboi-jotzaile izan zen. Nire aita Patxi tronpeta jotzen entzun izan dut etxean; Iraunkorrak txarangako kidea zen. Osaba Igorrek ere jotzen zuen bertan. Haiengandik jaso nuen musikarako grina, baina gerora jabetu nintzen txarangaz aparte bazela musika, eta gehiago ikasi nezakeela. Goi mailako musika ikastegietako ateak ireki zizkidan musikak, eta oraindik ere jarraitzen dut bide berriak esploratzen eta gehiago ikasten.

Aipatu dituzun senide guztiak esnaolatarrak, eta Paotxa ezizenez ezagunak.

Aitonari deitzen diote Paotxa; horraino hedatu da ezizena. Osabari Paotxin deitzen diote, eta bakarren batek niri ere hala deitzen dit.

Zuk, berez, perkusioa ikasi zenuen, baina tronpeta ere jotzen duzu.

Gurasoek ez ninduten behartu nahi musika ikastera; gerora, nik eskatu nien. Bederatzi urterekin hasi nintzen perkusioa ikasten, danborra jo nahi nuelako. Gertuen nuen perkusio-jotzailea Igor Arostegi zen, Iraunkorrak txarangan jotzen zuen aitarekin, eta harekin hasi nintzen ikasten. Gerora, tarteka, aitaren tronpeta probatu nahi nuela eta, txarangako beste kide batekin hasi nintzen hura ikasten: Xabier Zelaia Txirrirekin. Hiru urtez aritu nintzen. Gero, kontserbatorioan sartzeko froga egitea erabaki nuenean, tronpeta alde batera utzi nuen, eta perkusioa ikasten jarraitu nuen.

Kontserbatorioan perkusioa ikasten ari nintzela, jabetu nintzen ikasi baino nahiago nuela sortu. Behar bat zen. Hala ere, ez zen momentu atsegina izan. Perkusioarekin nahiko ondo moldatzen nintzen, eta Musikenen sartzeko azterketa prestatzen ari nintzen. Azken unean, irakasleari esan nion perkusioa utzi eta sorkuntzarekin hasi nahi nuela. Gogorra izan zen, baina, orain, atzera begiratuta, aukeraketa ona izan zen.

Orain, etxea instrumentuz beteta daukat. Duela gutxi, saxofoi bat utzi zidan Xanti Nazabalek, eta hura probatzen ari naiz. Saxofoi laukote baterako obra bat idatzi berri dut, eta beharrezkoa iruditzen zait instrumentua ondoan edukitzea, idatzitakoa landu eta aztertzeko.

Kontserbatorioan perkusio-ikasketak egin zenituen. Erdi mailako zikloa, ezta?

DANI BLANCO

Bai, baina dagoeneko alde batera utzita daukat perkusioa; oso tarteka, txarangetan jotzen dut. Et Incarnatus orkestrarekin ere bai, kontzertu batzuetan, baina partiturak ez dira exijentzia handikoak izaten. Orain, ordu asko pasatzen ditut konposatzen.

Izan ere, musikagilea zara. Aurten, bosgarren ikasturtea egin duzu Musikenen goi-mailako konposizio ikasketetan. Zer moduzko esperientzia izaten ari da?

Oso ona. Lehenik, lau urteko ikasketak egin nituen, eta une honetan, bi urteko master bat egiten ari naiz. Ikasturte gogorrak izan dira orain artekoak. Hala ere, diziplina ikaragarria irakasten digute, eta uste dut, horri esker, masterrean lan handirik ez dudan uneetan koherentzia handiagoko obrak sortzen ditudala. Oso gustura nago gaur egun idazten ari naizen musikarekin, eta uste dut diziplinari esker iritsi naizela puntu horretara. Gainera, kalitate goreneko irakasleak ditugu Musikenen; jakintza handia dute. Bost urtetan ikaragarri aberastu da nire jakinduria.

Urte hauetan guztietan, eta oraindik ikasle izanda, aitortua eta saritua izan zara zenbait lehiaketatan. A zer ohorea, ezta?

Arraroa da. Duela gutxi, Valentziako goi-mailako kontserbatorioan izan nintzen; eskola magistral bat eman nuen. «Ni, zuek bezala, ikaslea naiz oraindik, beraz, hitz egidazue zuen ikaskide banintz bezala», esan nien hasi aurretik. Irakasle eta ikasleen artean askotan izaten den harresia apurtzen saiatu nintzen, eta musikari buruz hierarkiarik gabe hitz egiteko gonbita luzatu nien. Oso gustura aritu ginen.

Zein izan da orain arte jaso duzun aitortza edo sari garrantzitsuena?

Ziurrenik, orain arteko bereziena Luur obragatik iaz jaso nuen Eusko Ikaskuntza-Laboral Kutxa Gazte Saria. Sari banaketa ekitaldian bideo bat jarri zuten, Gabriel Erkoreka eta Igor Arostegi irakasleak agertzen ziren hizketan, eta oso hunkigarria izan zen. Gero, oholtzan hitz egin behar nuen, eta negar malkoei eutsi ezinik egon nintzen. Bizitzan jaso dudan opari handienetako bat izan da.

Hala ere, zuk lehiaketak irabazteko idazten duzu, ala zure barrena asetzeko aritzen zara konposatzen?

Nahi dudalako sortzen ditut obrak; artistikoki indarra izan dezaten saiatzen naiz. Gero, horietakoren batek lehiaketa jakin batean lekua izan dezakeela ikusiz gero, aurkeztu egiten dut. Inoiz ez dut sortu lehiaketa jakin batzuetarako.

Partituran idatzitakoa ez omen duzu teklatuan probatzen. Nola da posible? Nola dakizu funtzionatuko duen edo ez?

Musikagileok oso ondo ezagutzen ditugu orkestrako instrumentuak, eta konposizioan horrenbeste ordu sartu eta gero, badakigu nolakoa izango den orkestrazioak izango duen soinua. Ez zait arrotza egiten horrela lan egitea; metodologia sinplea iruditzen zait. Batzuetan, idatzitakoa irakurtze hutsarekin oso argi izaten dut ez duela funtzionatuko.

Badira ordenagailuan idazten duten musikagileak. Gero, ordenagailuak berak interpretatzen du idatzitakoa, instrumentuen soinuekin. Baina, musika garaikidean ordenagailuek ezin dituzte zenbait efektu irudikatu. Buruan oso argi baduzu orkestrazioak zer soinu izango duen, ez duzu ordenagailu bat behar. Ravelek eta garai bateko beste musikagileek, adibidez, ez zuten ordenagailurik, eta paperean idazten zuten. Orain arte, musikagileentzat ordenagailua ez zen existitzen, eta zer pentsatua ematen du horrek, askoren obrak oso txukunak direlako. Aitortu behar dut idatzitakoarekin zalantzak ditudanean, probak egiteko, pianoa erabiltzen dudala.

Aurten, bi sari handi jaso dituzu. Batetik, urtarrilean, Kataluniako Musikari Gazteen Federazioak, Ferrer-Salat Musika Fundazioaren mezenasgoarekin, 25.000 euroko diru laguntza eman zizun argitaratu gabeko bi obra sortzeko. Zertan dira?

Orkestrarako obra idatzita daukat, Xuxurlak izenekoa. Azken aldian, konposatzen ari naizen obretan interes berezia ematen ari naiz ahotsari, eta obren izenek lotura dute horrekin: Xuxurlak, Urpean ulu, Zurrumurru, Oihuen oihartzun...

Azken hori zen idatzi behar zenuen beste obra, ezta?

Bai. Kontua da baldintzak aldatu dituztela. Azkenean ez dut ensemble baterako idatzi behar, biolin baterako baizik. Hortaz, obra berria idatziko dut, eta beste izen bat izango du. Oraindik pentsatzen ari naiz, baina uste dut Mutu izango dela. Dagoeneko ideia bat dut buruan: biolin-jotzailea sokak zapaltzen hasiko da biolina mutu geratu arte, eta ondoren, ahotsa erabiliko du. Bestalde, ikusi beharko da zer erabilera ematen diodan Oihuen oihartzun obrari.

Musikan ahotsa aipatzen denean, askok, abesbatza bat izaten dute buruan.

Instrumentu bat gehiago da ahotsa, eta nire obretan, interpreteek haien instrumentua jotzeaz gain, ahotsa ere erabiltzen dute; ez dut instrumentuarentzat bakarrik idazten. Instrumentu bakoitzak bere mugak ditu, eta horietatik kanpo ezin da ezer idatzi. Eta gizakiok ere gure mugak ditugu. Nolabait ere, biak erlazionatuta daude.

Ni muga horien barruan saiatzen naiz idazten, baina, noski, hedatu ditzakegu sonoritateak. Nola? Ahotsaren bidez. Bi irakurketa ditu ahotsak. Batetik, sonoroa, instrumentua bera den bezalakoa, soinua besterik egiten ez duenean. Kasu horretan, guk eman behar diogu esanahia. Bestetik, ahotsak berak esanahi bat izan dezake. Horrekin guztiarekin ari naiz esperimentatzen, eta aipatu ditudan obrak ikerketa-lan modura lantzen ari naiz.

Xuxurlak obraren kasuan, xuxurlatzen jartzen dut orkestra guztia. Noski, ehun musikari xuxurlatzen hasten direnean, soinu-masa erraldoi bat sortzen da. Konplexua da, intentsitate-maila egokia eman behar zaiolako, eta aldi berean, fantasiazkoa edo magikoa; jolas moduko bat. Kasu horretan, ez da teklaturik edo ordenagailurik behar sonoritatea irudikatzeko, ez dagoelako xuxurla bat irudikatzen duen notarik. Besterik gabe, irudimena landu behar du musikagileak.

Lehen, 'Urpean Ulu' aipatu duzu. Duela gutxi, London Sinfoniettak estreinatu du Musikenen.

Musikenen egiten ari naizen masterrari esker, maila goreneko musika taldeak etortzen dira, eta, gainera, gure obrak estreinatzen dituzte. Oso erraza izan zen haiekin lan egitea. Puntako musikariak dira, musika garaikidean oso adituak; berehala zekiten zein zen obraren helburua. Plazer hutsa da halako musikariek zure obrak interpretatzea. Zenbaitetan, gainera, gaizki idatzitakoak hobetzen dizkizute.

Obra honek ere zerikusia du ahotsarekin. Urpean oihu egin nahi eta ezinaren irudia etortzen zait burura, eta hori transmititu nahi dut. Seikoterako idatzita dago: flauta, klarinete, perkusioa, arpa, biolina eta biolontxeloa. Mohammed el-Kurd olerkari palestinarraren olerki batean oinarritu naiz, eta sei interpreteek errezitatzen dute obran zehar: «Ez du axola zein sakon urperatzen den, egia beti azaleratuko da». Esaldi horrekin bakarrik ahotsarekin egiteko soinu asko sortu ditzaket.

Abuztuan, Donibane Lohizuneko Ravel Jaialdi entzutetsuko konposizio jardunaldietan parte hartuko duzu, nazioarteko beste lau musikagilerekin batera. Hori da aurtengo bigarren sari potoloa.

Oso pozik nago, eta ilusio handia dut. Nik ezagutzen dut nire lan egiteko modua, baina beste musikagileek lana nola egiten duten ikusi eta jakin nahi dut. Ni dagoeneko aitortua sentitzen naiz, eta gustura aritzen naiz etxean konposatzen. Hala ere, beste lau musikagileen pentsatzeko eta sortzeko modua nolakoa den ezagutu nahi dut. Horrez gain, Hector Parra musikagile bartzelonarrarekin egon eta ikasteko aukera izango dugu. Duela gutxi, ordubeteko online klase bat izan nuen berarekin, eta txunditu egin ninduen. Inspiraziorako aditu ezin hobea da.

Musikagile bakoitzak obra bana eramango duzue jardunaldietara, bertan gehiago landu eta azken aldaketak egiteko. Gero, lehiaketara aurkeztuko duzue.

Instrumentazio desberdina egokitu zaigu bakoitzari. Nik, esaterako, ahots sopranoa erabili behar dut, biolontxeloarekin eta perkusioarekin batera. Hirukoterako hamar minutuko obra idazten ari naiz, Hutsean izenekoa. Obra honetan ere ia instrumentu garrantzitsuena ahotsa da. Kontua da hirukoteko kideetako bat abeslaria dela, eta, beraz, bere instrumentua ahotsa dela. Nik, ordea, ez dut nahi ahots sopranoak protagonismoa izatea eta beste musikariak bigarren mailan geratzea. Sopranoa, beste bi musikarien moduan, eserita egongo da, eta instrumentu bat gehiago izango da. Gainera, perkusioko bi instrumentu sinple joko ditu: klabeak eta marakak. Aldiz, beste biek, haien instrumentuaz gain, ahotsa erabiliko dute. Horrela, bakoitzaren funtzioa disolbatzea lortu nahi dut, eta hirurak maila berean aritzea.

Aipatu dituzun zure obra guztien izenak euskarazkoak dira. Garrantzia ematen diozu hizkuntzari?

Tarteka, musikako gauza teknikoetarako gaztelaniara jo behar izaten dut, baina egunerokotasunean euskaraz sortu eta idazten dut. Ez dut pentsatzen obren izenak zer hizkuntzatan idatzi beharko nituzkeen; besterik gabe, euskaraz ateratzen zaizkit.

Eta obrak idazteko olerki, artelan edo paisaiaren batean oinarritzen zara. Zenbateko pisua du arteak edo naturak zure lanetan?

Nire lana ez da etxeko gelan amaitzen. Uneoro ari naiz sortzen, edo, behintzat, buruari eragiten, eta naturak bai ala bai egon behar du nire sorkuntza prozesuan. Ia arratsaldero ibilalditxo bat egitera joaten naiz, gehienetan Uzturre aldera. Mendian nagoenean, lanketa introspektiboa egiten dut; inspirazio uneak izaten dira. Etxekoa, berriz, lanketa teknikoagoa izaten da. Artearen kasuan, logelan artista askoren artelanak eta liburuak ditut, eta horiek tarteka begiratzen ditut, inspiraziorako.

Ohar-liburuxka bat izaten omen duzu poltsikoan, uneoro sortzen zaizkizun ideiak idazteko. Oraindik ez al duzu guztiz bete?

Oraingoz bakarra daukat. Uste dut geroz eta ideia gutxiago idazten ditudalako dela. Lehen gehiago betetzen nuen, testutxo, marrazki eta notekin. Beste libreta bat badaukat, hau betetzen dudanerako.

Zenbait egunetan, gaua ideiez oso emankorra izango dela aurreikusten badut, badaezpada, koaderno txiki bat uzten dut ohearen ondoan, ideiak unean bertan idazteko. Teknika ezin hobea da; biharamunerako utziz gero, ez zara gogoratuko.

Laboa, Lete, Artze, Oteiza, Txillida, Basterretxea... artista handiak dituzu inspirazio-iturri. Zer edaten duzu bakoitzetik?

Musikaren kasuan, Laboarengandik edan dut gehien; arte plastikoaren kasuan, berriz, Oteizarengandik. Harenak dira ditudan liburu gehienak. Gerora musikan aplikatzeko pentsamendu abstraktua lantzeko guztiengandik edaten dut. Aitortu behar dut azken aldian eskulturen mundua albo batera utzi dudala, ahotsa gehiago ari naizelako lantzen. Konposizioko lehen lau ikasturteetan tradizioa eta eskultura izan dira nire lanaren elementu nagusiak. Hala ere, iaz idatzi nuen Luur obrarekin itxi nuen ziklo hori. Handik aurrera, beste esparru bat deskubritzen hasi nahi nuen.

Hori bai, goizetan esnatzen nintzenean, «orain, zeri buruz idatziko dut?» galdetzen nion neure buruari, ez nuelako heldulekurik. Orduan, modu anekdotikoan zer egiten nuen aztertzen hasi nintzen, eta ondorioztatu nuen obra guztietan ahotsak bere lekua zuela, baina ez zela garrantzitsua, ez zegoela garatuta. Horrela, ahotsari buruz sakonago ikertzen hasi nintzen.

Laboa, esaterako, ahotsa asko landu izan duen musikaria da.

Bai. Onomatopeia asko erabiltzen zituen, eta bere musikan azkar identifikatzen dira ahotsarekin sortu daitezkeen soinuak.

Aipatu ditugun artista guztiak gizonezkoak dira. Ez al dago emakume erreferenterik?

Geroz eta gehiago daude, eta musikaren alorrean, nire erreferente handienetako bat 2023an hil zen Kaija Saariaho musikagile finlandiarra da. Urtebete lehenago bera ezagutzeko zortea izan nuen, eta bere partitura ugari irakurri nituen.

Emakumeen presentzia ez da handia izango musikagileen artean, orkestretako zuzendari postuetan bezala.

Erreferente asko ez daudenez, oso zaila da haur, nerabe edo neska gazteek bide beretik jotzea. Ez zaie burutik pasatzen ardura horiek izan ditzaketenik. Orkestren kasuan, berdintasunera bidean, aurrerapausoak ematen ari dira pixkanaka. Hala ere, emakumezko zuzendariak oso gutxi dira, eta musikagileak ere ez dira asko. Musikeneko konposizio graduko hamasei ikasleetatik bi besterik ez dira. Oraindik lan handia dago egiteko.

Urmuga eta Urtanta ekimenetarako Et Incarnatus orkestrarentzat obrak sortzen eta moldaketak egiten aritzen zara. Zer moduz?

Haiek jo zuten konposatu nuen lehen obra: aitonari eskainitako Paotxa habanera. Orduz geroztik auskalo zenbat kantu moldatu ditudan orkestrarentzat. Batez ere, Euskal Herriko pop musika taldeen kantuak moldatzen ditut, eta horrek beste ikuspegi eta aberastasun bat ematen dit. Bestelako esperientzia bat da, eta oso ondo pasatzen dut. Azken urteotan, Migel Zeberio orkestrako zuzendaria artistikoki interesgarriagoak diren obrak egitea proposatzen ari zait.

Hain justu, 16 urterekin egin zenuen 'Paotxa', eta orain bost urte hasi zenuen musikagile zikloa Musikenen. Hamarkada honetan zenbat aldatu da Jon Esnaola?

Esango nuke ez naizela horrenbeste aldatu; tradizioarekiko sentimenduak bere horretan jarraitzen du. Etxean musika entzuten dudanean, musika tradizionala entzuten dut. Bestalde, jakiturian eta alor teknikoan egingo nuen gora. Orain beste modu batera ikusi eta aztertzen dut musika.

Eta zer eman eta kentzen dizu konposizioak?

Kendu, ezer ez. Aldiz, asko ematen dit. Sortzetik elikatzen dut nire izateko modua; nire bizitza ez dut sorkuntzatik kanpo irudikatzen. Konposizioak beti behartzen nau begiak zabalik egotera. Nire pentsamenduetara jo ordez, inguruan ikusten eta entzuten dudan horretan jartzen dut fokua. Inork inoiz ez du amaitzen gure errealitatea deskubritzen.

Zuk musika garaikidea egiten duzu. Zertan desberdintzen da orkestratan ohikoagoa den musika klasikotik?

Musika klasikoan, esaterako, filmetako soinu bandetan, musika bigarren planoan geratzen da, irudiaren gehigarri izaten da. Musika garaikidea, berriz, esperimentazioan oinarritzen da, ezagutzen ez dugun hori deskubritzean datza. Adibidez, biolin baterako obra bat egin beharko banu, orain arte egin den guztitik at zer egin nezakeen pentsatzen hasiko nintzateke. Soinu berriak sortzen eta horiek partiturara eramaten saiatzen naiz. Eta hori guztia, aurreiritzirik gabe. Izan ere, aurreiritziz beteta dago soinuen mundua. «Hau ez da musika, eta hau bai», esaten dugu askotan, baina non dago muga? Soinu mota oro da musika, eta musika garaikidearen kasuan, soinua esperimentatzen dugu.

Zuk esana da musika garaikideak ez duela beti esplikaziorik behar. Beste musika estiloek bai, ala?

Askotan, jendeak soinu bakoitzaren arrazoia behar izaten du. Musika garaikidean soinua hor dago, abstraktuki bai, baina existitzen da, eta hori nahikoa da. Askorentzat arraroa edo arrotza izan daiteke, baina niretzat berritzailea da, ez dudalako inoiz entzun, eta bere existentziaz gozatu nahi izaten dut.

Musika klasikoa beti lotu izan da elitismoarekin. Zer iritzi duzu?

Geroz eta gutxiago gertatzen da hori. Gaur egun jendeak ikuskizunaren beharra dauka. Orkestra bat ikustera joaten diren asko aspertu egiten dira, bakarrik musika entzuten dutelako, eta ez dagoelako argirik edo akrobaziarik. Badirudi estimulu handiagoa behar dugula. Arazo handia bilakatzen ari da, eta apur bat tamalgarria da. Ez dira ohartzen orkestra baten eskutik sinfonia bat zuzenean entzutea sekulakoa dela.