Gipuzkoako hiriburutik duela lau hamarkada iritsi zen Xabier Almandoz (Donostia, 1957) eskualdera. Aldaban aukera suertatu eta beste hiru kiderekin eskuratu zituzten bi etxe eta lurrak Aldaba Zahar baserrian. Inguruneak ematen dienetik egin dute bizimodua eta, besteak beste, okintzan, abeltzaintzan eta gaztagintzan aritu dira. Berrogei urteko ibilbideagatik jaso dute Landaolako Urteetako Ibilbideari Saria, eta euren ibilbidearen zein bizimoduaren nondik norakoak izan ditu hizpide.
Zorionak Landaola sariagatik. Ezustekoa izan zen, ezta?
Bai. Tolomendik aukeratu gintuen, eta Mendaron hartu zuten azken erabakia. Benetan sorpresaz hartu genuen guztien artean gu aukeratzea.
Ibilbide oso bati emandako sari bat da, ezta? Zer esan nahi du zuentzat?
Hori da. Hainbat sari zeuden, eta gu sari horretarako hautatu gintuzten. Kanpotik sari hori jasotzeak badu errekonozimendu eta eskertze esanahi bat; eta aitortza beti da atsegina.
Zu atera zinen saria jasotzera, baina talde baten izenean.
Hori da, eta oso garrantzitsua da hori. Beste ezer baino lehen nabarmendu nahiko nuke «gure ibilbideaz» hitz egin nahiko nukeela. Ni atera izan naiz lehenago ere, baina talde edo kolektibo batez ari gara hitz egiten. Ordezkaria izan ninteke, baina «gu» baten barruan betiere.
Nondik dator talde hori?
Duela 40 urte hasi ginen. Kaletik edo hiritik etorritakoak gara, eta aldizkari batean —Integral izena zuen, eta, uste dut, oraindik badela— jarri genuen iragarki bat esanez bizimodu natural molde honetan saiatu nahi genuela. Bada, 20 bat lagun bildu ginen, eta hasi ginen bilerak egiten proiektua edo nahiak definitzeko; prozesuaren amaieran, lau geratu ginen. Momentu hartan Aldaba Zahar baserria eta lurrak salgai zeuden, eta aukera aprobetxatu genuen bertan sartzeko.
Donostiatik, Aldaba Zaharrera?
Donostiakoa naiz izatez, bai.
Hiriburutik, mendi puntara.
Hiriburutik bai [barrez]. Gainera, elektronika ikasketak egin nituen [barrez, oraindik]. Hona etorri ginen. Nik uste Usurbilgo aitonarekin, txikitatik harekin egonda, horrela sartu zitzaidala grina hori; eta, gero, nahiz eta beste ikasketa batzuk egin, hor mantentzen zen hazi hori beti.
Zure kasuan, hortaz, nolabait sustraietara itzultzea izan zen?
Bai, esan liteke. Aitaren aldetik ere baserrikoak ziren; ama Usurbilgo aldetik ere bai... Eta beti egon da grina hori.
Etxean esan zenuenean?
Bueno... Nire aitak ikusi zuenean elektronika ikasita hona gentozela... Ez zitzaion batere gustatu. Nire aita baserrikoa zen, Martuteneko baserri batekoa; baina tira, hura utzi zuen. Eta elektronika ikasita ez zitzaion iruditzen irtenbide onena.
Esperientzia hori errepikatzen al da beste kideetan ere?
Hasieran gentozen bakoitza gure proiektutik, baina berehala konturatu ginen elkartu egin behar ginela. Egia da gure elkargune bakarra izan dela halako leku batera etortzea eta bizimodu hau egitea; ez zen oinarri ideologiko edo erlijiosorik.
Gero konturatu ginen, ordea, praktikoki edo eraginkortasun aldetik-eta, oso garrantzitsua zela elkartzea. Bai lan egiteko garaian eta... Horregatik hasi ginen elkarrekin bazkaltzen, eta hortik sortu zen ekonomia komun bat, gastuak eta inbertsioak egiteko. Oso garrantzitsua zen lekua izatea amankomunean, baina gero baita norberak bere leku partikularra ere; norberak bere intimitatea izateko eta babesteko.
Hori argi zenuten hasieratik? Ala denbora kontua izan da?
Denborak erakutsi digu; dena eboluzio bat izan da. 28 urterekin etorri ginen hona eta gazteak ginen: indar asko genuen, soberan; baina, gauzak definitu beharra.
Zuen asmoa zen, izatez, landa eremura joatea eta bertatik bizitzea?
Hori da; hori zen hasierako helburuetako bat. Jende asko landa eremuan bizi da, eta bagenekien erronka gogorra izango zela, baina horretan saiatu ginen.
Norberak izango zuen bere garapena, eta baita kolektiboak ere. Kide guztiak mantendu al dira?
Ez. Eboluzio bat izan da. Beste batzuk sartu nahian ibili ziren, eta batzuk geratu ziren, beste batzuk ez... Momentu honetan, hasierako lau haietako bat joan egin zen, eta beste hiruk jarraitzen dugu hemen, estatus ezberdinekin: sozio, ez-sozio... Eboluzio bat izan da 40 urte hauetan.
Gainera, ahuntzak eta abeltzaintza utzi genuenetik, aldatzen ari gara; dena ezberdina da. Lehen ginen sozietate zibil bat, eta orain erretiratuak gara, nolabait esateko [barrez]. Ogia ere egiten genuen, eta orain okinak dabiltza haien kabuz ogia egiten, ez gure taldean. Jende gaztea dator, eta hori oso ona da.
Bat joan zen, eta beste batzuk etorri dira.
Bai. Eta boluntarioen ibilbidea ere egin dugu: lan aldetik laguntza behar da hemengo eginbeharrei aurre egiteko. Bizitza-esperientzia aldetik ere ikusi genuen oso interesgarria zela, batez ere, jende gaztea etortzen zen; eta inportantea zela kultura edo bizikidetza mailan ere beste lekuetako jendearekin bizitzea. Boluntarioen ibilbidea baliagarria izan da etxetik bertatik beste kultura, sukaldaritza, bizimodu eta pentsaerak ezagutzeko.
«Boluntarioen ibilbidea baliagarria izan da etxetik bertatik beste kultura, sukaldaritza, bizimodu eta pentsaerak ezagutzeko»
Boluntarioak denbora baterako etortzen ziren? Eta zuek lotarako lekua utzi?
Hori da. Sare bat dago mundu mailan, eta izaten da asteko 30 lan orduren truke, janaria eta lotarako tokia. Horretan ere inportantea zen boluntarioek edo etortzen zen bakoitzak beretzako leku bat izatea; lehen aipatu dugun intimitatea eta bakoitzak bere tokia izatea... Hori zaindu dugu, asko.
Zuhaitz honek adarrak bota ditu: boluntariotza, erlauntzak, ogia... Proiektu ezberdinak garatu dituzue.
Bai. Hemendik bizi ahal izateko ikusten genuen dibertsifikatu egin behar zela. Ekoizpena dibertsifikatzeko jendea behar da, eta aritu gara gure artean, boluntarioekin eta gure lagunak ere etorri izan dira laguntzera. Okintzan, gaztagintzan eta... Dibertsifikatzen eta ahal den gehiena elaboratzen saiatu gara.
Eta, beti, jendearekin ahal den gehiena elkartzen; banaka gutxi egiten da, eta elkartuta lortzen da indarra. Sareak ere sortu ditugu; hor dago Biolur: nekazaritza ekologikoa zabaltzeko elkarte bat da. Gero, sortu izan dira saiakerak komertzializatzeko-eta. Lurlan egon zen hor, Mantangorri... Bakoitza bere gorabeherekin, baina hor izan gara ahal den gehiena egiten.
Baserri handia da, hainbat etxebizitza ditu. Hasieran zein egoeratan zegoen? Etorri eta bizitzeko moduan?
Ez, ez. Bost etxebizitza hauetatik bi salgai zeuden; eta guk horiek erosi genituen. Erdi eroria zegoen, eta erosi eta urtebetera bat erre egin zitzaigun... Beraz, hutsetik abiatu ginen. Gure lana izan da hemendik ahalik eta gehien bizitzea, baina eraikuntza asko egin dugu. Ekipoa genuen, eta baita tresnak ere. Pixkanaka aritu gara eraikitzen, hasieran hartan bi etxe genituelako, baina biak erorita.
Eta orain nola dago etxeen egoera? Bi horiek mantentzen dituzue, eta beste hirurak?
Beste hirurak beste jabe batzuenak dira. Bizi-bizi, ez dira hemen bizi. Maiz-maiz etortzen dira. Orain okinek erosi dute horietako bat; eta beste bien jabeak hona askotan etortzen dira, baina ez dira hemen bizi.
Hona etortzeko hautua egin zenuten; etxeak egokitu, konpondu... Ekonomikoki hemendik bizitzeko zein izan zen lehen proiektua? Nola hasi zineten?
Errentagarriena beti okintza izan da. Garia ez dugu hemen ekoizten, baina prozesua izaten da garia hartzea, ehotzea, eta ogia egitea; eta hortik hiruzpalau egunera dirua jasotzen duzu. Abeltzaintza, ordea, askoz konplikatuagoa da: belarra edo bazka egin behar da; jaso eta ihartu, belarra ondo egiteko; animaliak elikatu; jetzi; gazta egin... Askoz zailagoa da: baldintza sanitarioak askoz zorrotzagoak dira, inbertsio handiagoa eskatzen du...
Guk, gainera, nekazaritza ekologikoa egiten genuen. Belar hondoari garrantzia handia ematen zaio, eta belarra ontzeko lehortegi bat jarri genuen, eguzkiarekin funtzionatzen zuena. Horretarako garabia bat behar genuen belarra sartzeko eta ateratzeko. Azkenean, inbertsioa eskatzen du, errentagarritasuna txikiagoa, eta konplikatuagoa da.
Horrekin eta okintzarekin... Eta bagenuen kanpoko lan bat ere, hasieran dirua ekarri behar baita martxan jartzeko.
Zertaz ari zara kanpoko lana esaten duzunean, enpresaren batean aritzeaz?
Bai, halako zerbait. Nik, adibidez, urrutiko elektronika ikastaroak ematen nituen; eta beste lanak ere baziren. Hemen, berriz, abeltzaintza, gaztagintza... Barazkiak ere izaten genituen, baina oso gutxi. Toki altuan gaude eta ez dugu negutegirik, orduan, beti barazkiak gutxi eta berandu izaten ditugu.
Tolosako Azokara joango zineten.
Bai, Tolosako Azokara, Ordiziara... Baita Donostian auzoetan egiten den azoka ibiltari batera ere. Eta gero Biolurrek antolatzen zituen feria ekologikoetan ere izan gara.
Ogia, abeltzaintza, baratza... Horrela egin duzue honainoko bidea?
Gutxi gorabehera bai. Gero kanpoko lana utzi genuen, eta saiatu ginen hemengo lanetik bizitzen.
Batik bat ogiagatik zarete ezagunak, ezta?
Bai, eta baita gaztagatik ere.
Ogia egiteko labea eraiki zenuten? Eta zuen kabuz ikasi?
Bai. Gaztandegia eta okindegia egin behar izan genituen; baldintza sanitario guztiekin eta... Bai.
Denbora joan da, eta erretiratzeko garaia iritsi da.
Duela bi urte saiatu ginen errelebo bat bilatzen. Etorri zen bikote bat, eta ukuiluan-eta mutila ibiltzen zen. Gaztagile bat zen, frantsesa, eta oso gaztagile ona zen. Baina, azkenean, proiektua ez zen borobildu.
Orain animaliarik gabe gaude, eta lurra zein mendia zaindu behar ditugu. Horretan gabiltza, baina ea nola egiten dugun. Behor batzuk badabilzkigu, baina konplikatua da, hemengo lurrak oso zatituta baitaude. Izatez, ahuntzekin-eta erronka handia izan zen itxitura itxita mantentzea; bestela aldamenekoarekin arazoak izan genitzakeen. Hemen dena aldapan dagoenez, itxiturak ondo egitea oso konplikatua da.
Dena dela, jarraitzen duzue.
Bai, bai. Oraindik badaude proiektuak, eta baita ilusioa ere horiek egiteko. Batzuek gehiago, beste batzuek gutxiago... Batzuk nekatuta, beste batzuk indarrarekin... Baina badaude gauzak oraindik egiteko.
Nola daude okindegia eta gaztandegia?
Okindegia orain Arena eta Alejandrok hartu dute, eta martxa hartuta dute; gainera, uste dut oso ondo saltzen dutela. Eta gaztandegia geldirik dago oraintxe. Konplikatua da, ikusita guk zein esperientzia izan dugun... Gainera, nahiz eta errentagarria izan, ordu asko sartu behar dira; eta gaur egungo jendeak asteburuak libre izan nahi ditu, oporrak hartu... Eta oso lotua da hau. Mendi guztietan ixten ari dira halako gero eta leku gehiago; eta ixten ari dira, ez delako jende gaztea sartzen.
«Komunalak galdu egin dira; berreskuratzeko udaletxeak eta elkarteak terrenoak erosten hasi beharko lirateke»
Esan behar da, bestalde, basogintzarako eta abeltzaintzarako Gipuzkoan daukagun terrenoa oso desegokia dela. Nafarroan eta Araban ez, baina Gipuzkoan eta Bizkaian jabetza partikularra oso zabalduta dago... Komunalak galdu egin dira. Horiek berreskuratzeko eta ahal den gehiena zabaltzeko udaletxeak, elkarteak eta halakoak terrenoak erosten hasi beharko lirateke. Abeltzaintzarako edo basoko aprobetxamendu sostengarrirako, ezin da dagoen bezala antolatu. Norbanako edo enpresa batek bere eremua zaintzen ez badu, eta hondatuta, abandonu egoeran edo gaizki baldin badago... Izaten dira moduak eremu hori eskuratzeko eta zerbaitetarako erabiltzeko. Nik uste garaia dela ahal den neurrian terreno komunak berreskuratzeko. Orain arte baso errendimenduan monolaborantza partikularra gailendu da, eta hobeto aprobetxatzeko, komunala edo izan behar du. Nafarroan egiten den bezala: herri batek bere lursaila du, eta bere modura aprobetxatzen du. Eta bertan erabakitzen dute zer jarri: patata, egurra... Baina hemen dagoen bezala oso zaila da.
Gaur egungo gazteak lanetik bizi bai, baina oporrak, asteburua libre... Zuek ere gazteak izango zineten.
Bai, baina guk argi genuen elkartu egin behar genuela, eta hori posible izan zitekeela elkartuz gero. Taldean gaudenez, batek jarraitzen duen bitartean beste batek egun batzuk hartzen ditu libre... Nire ustez, bizitza kalitatea ematen du.
Gero elkartzeak ere bere arazoak ekartzen ditu, noski; baina guztiak ditu arazoak. Bakarrik edo bikote batek ekiten badu abeltzaintza proiekturen bat... Oso lotua da. Garai batean militante gisa sartzen ginen, eta ohituago geunden horretara. Orain, ordea, jende gaztea ezberdin ikusten dut.
Zuentzat, beraz, elkartasuna da funtsa, ezta? Komunitate bat?
Duela urte asko baserriak ere komunitate bat ziren. Familian hamar-hamaika lagun izaten ziren: aiton-amonak, izeba-osabak, morroiak... Eta garai hartan horrela antolatzen ziren; beste egitura batzuekin, baina eskulana zegoen.
Orain teknologia eta aurrerapen asko daude, eta bizitzeko beste forma batzuk. Baina gakoa elkartzea dela uste dut nik. Ez dut esaten soluzio bakarra denik, baina ahal den neurrian, eta formatan... Horrek ez du esan nahi dena komunitatean egin behar denik ere. Guk, adibidez, elkarrekin bazkaltzen dugu, baina bueno, elkartzeko forma ezberdinak daude.
Lehen sektorean etorkizunean jarraitzeko zailtasunak daudela aipatu duzu. Joera orokorra dela uste duzu?
Lehen sektorea egon da, eta jarraitzen du egoten Europako legearen mendean. Bulegoetatik antolatzen dute nekazaritza. Ez dut inongo esperantzarik. Orain arte saldu diguten nekazaritza izan da oso petrolioan oinarrituta, konbustioan oinarrituta, intsumoan oinarrituta, pentsu edo ongarri kimikoetan oinarrituta.... Eta alde horretatik oso lotuta dago lehen sektorea; ikusten ari gara azken gerren kontuarekin... Eta auskalo nola bukatuko dugun.
«Lehen sektorea egon da, eta jarraitzen du egoten Europako legearen mendean. Bulegoetatik antolatzen dute nekazaritza»
Nik uste erronka dela toki bakoitzean terreno edo asentamendu hori... Nire iritziz asentamenduetan eta horrelakoetan sortzen da ekonomia lokal bat, eta garrantzitsua da zaintzea. Hori ondo ez badago, ez gara ondo egongo. Beraz, toki horietan lurrak duen ahalmena ahalik eta gehien garatu behar da.
Zer gertatu da orain arte lehen sektorean? Makineria-eta dena ondo dago, baina asko lotzen zaitu. Toki bakoitzean gai baldin bagara ikertzeko energia eta errekurtso aldetik... Seguru asko defizitarioa izango da, edo kanpotik lagundu beharko da, baina gaur egun ere horrela da. Hemendik bizi ahal izateko apustu integrala egin dutenak oso justu dabiltza; beste batzuk baserrian bai, baina kanpoan ere lan egiten dute. Horretan ikertu behar da, eta neure buruari jartzen diodan erronka da hemen daukagun terreno eta mendi hauekin zer egin aztertzea, baina parametro berri horien arabera. Alde batetik basogintza jasangarria, baina animalia belarjalerik gabe ezin da baso bat edo mendi bat ondo mantendu.
Beste erronka bat izan zenuten: hemen inguruan eolikoen proiekturen bat jarriko zutela iragarri zuten. Zein egoeratan dago?
Hemen proiektua zegoen eguzki plakak jartzeko; baina uste dut atzera bota dutela. Egia da denborarekin hori egin behar dela. Hemengo errekurtsoa eguzkia da. Badaude beste batzuk ere: egurra, adibidez. Hemen egurra besterik ez dugu. Eta horrekin ere zerbait egin behar da. Baina horretarako buruari bueltak eman behar zaizkio, eta hemengo errekurtsoekin zein errentagarritasun lor daitekeen aztertu.
Zu hemen bertan bizi zara, ezta [elkarrizketaren lekuari keinu eginez]?
Bai, baina gela elkarrekin bazkaltzeko ere erabiltzen dugu. Lehen beste etxea genuen, okindegia eta gaztandegia dauden beste etxea; baina Niko gaztagilea etorri zenean saldu egin behar izan genion, eta horregatik etorri ginen hona bizitzera. Baina beti izan dugu toki bat komuna edo... Bestela, gauza bat da toki batean bizitzea auzoko bezala, eta beste gauza bat da egunero biltzea bazkaltzeko, nahiz eta gero bakoitzak bere lana eta tokia izan... Afaria jada informalagoa da. Baina praktikotasun aldetik elkarrekin bazkaltzea errazagoa da. Lanetik iritsi eta mahaia jarrita egotea... Hori gauza handia da [irribarrez].
Nola antolatzen zarete?
Bakoitzak egun bat dauka bazkaria prestatzeko. Ordu bat eta erdian edo ordu bietan bazkaltzen dugu; batzuk beranduago, beste batzuk lehenago... Eta horixe litzateke dena.
Aldabara etorri zinenean 28 urte zenituen, eta 68 dituzu orain. Zer esango zenioke 28 urteko Xabi hari?
Orain denok esaten dugu: «Nik orain dakidanarekin hasi izan banintz...». Baina horrela izan da, eta hau da nire lekua. Ondo ari dela esango nioke. Nire bizitzeko forma eta tokia topatu ditudala esango nuke.
